Lời mở đầu
Vùng đất Bà Rịa, với bề dày lịch sử hàng trăm năm, không chỉ là nơi chứng kiến những cuộc khẩn hoang hào hùng mà còn là nôi nuôi dưỡng những cộng đoàn đức tin kiên trung. Trong số đó, Họ đạo Thôm (nay là Giáo xứ Long Tân) nổi lên như một chứng nhân lịch sử, trải qua những giai đoạn thăng trầm từ thời khẩn hoang đến những năm tháng bách hại đức tin đầy bi tráng. Tài liệu này được biên soạn nhằm tái hiện lại tiến trình hình thành và phát triển của họ đạo dựa trên các nguồn sử liệu chính thống.
- Lịch sử hình thành: Từ vùng đất Mô Xoài đến Họ đạo Thôm : Vùng đất Bà Rịa, xưa gọi là Mô Xoài, là nơi dừng chân đầu tiên của lưu dân Việt Nam theo nhà Nguyễn đến khẩn hoang lập ấp. Cách đây khoảng hơn 300 năm (tính từ thời điểm báo cáo năm 1910), khi người Việt di dân đến xứ Đàng Trong, một số giáo hữu Công giáo từ Bình Định đã đến định cư tại đây, đánh dấu sự hình thành của họ đạo Đất Đỏ và Thôm.Sự hình thành của Họ đạo Thôm gắn liền với địa danh Bà Rịa. Theo sử liệu, vào những năm 650 – 655, vùng đất này bị Chân Lạp thôn tính và gọi là nước Lịa (phiên âm từ chính văn là “Lục Địa Thiết”, sau nói trại thành Bà Rịa)[1]. Đây là vùng đất bẩm sinh linh khí, nổi tiếng với loài hoa Nam Mai (Mai Thơm).[2]
- Dấu chân truyền giáo đầu tiên: Ngay từ năm 1550, Giáo sĩ Gaspar de Santa Cruz (dòng Đaminh) đã theo tàu buôn Bồ Đào Nha đến Bà Rịa truyền giáo. Đây là sự kiện đặt nền móng Kitô giáo tại vùng này trước khi người Việt đến định cư đông đảo vào thế kỷ XVI[3].
- Gốc tích di dân: Giáo dân tiên khởi của Họ đạo Thôm phần lớn là lưu dân theo nhà Nguyễn từ miền Trung (đặc biệt là vùng Bình Định) vào khẩn hoang lập ấp tại Mô Xoài từ khoảng 300 năm trước.
- Sự tích Cha Điền (dòng Phanxicô): Vào đầu thế kỷ XIX, dưới triều vua Gia Long, Cha Điền được ghi nhận là vị mục tử trực tiếp coi sóc mục vụ. Ngài đã dâng hiến cuộc đời xây dựng nhà thờ, trường học, đặt nền tảng vững chắc cho sự phát triển của hai họ đạo anh em là Đất Đỏ và Thôm[4]. Trước năm 1861, Họ đạo Thôm đã phát triển mạnh mẽ với quy mô khoảng 400 bổn đạo.
- Thời kỳ thử thách nghiệt ngã và các chứng nhân: Những ngọn đuốc đức tin Canh Thân (1862)
Giai đoạn đen tối nhất trong lịch sử họ đạo gắn liền với biến cố Canh Thân (1862) dưới triều vua Tự Đức. Khi thực dân Pháp tấn công vùng Phước Tuy, chính sách phân sáp và ruồng bắt tín hữu diễn ra khốc liệt.
- Chính sách Phân sáp: Thực hiện lệnh của triều đình, giáo dân Họ Thôm bị ruồng bắt và giam cầm nghiêm ngặt. Tài liệu lược sử mô tả sự khổ cực cùng cực của các tù nhân Kitô giáo trong các ngục tối tại Bà Rịa, nơi họ bị đối xử tàn nhẫn nhưng vẫn giữ vững niềm tin[5].
- Biến cố bốn ngục giam bị đốt: Đỉnh điểm đau thương diễn ra vào năm 1862, khi các ngục giam tại Bà Rịa bị thiêu rụi, dẫn đến cái chết của hàng trăm Kitô hữu trung kiên. Trong đống tro tàn của các ngục giam, máu của những chứng nhân đức tin đã trở thành hạt giống cho sự phục sinh của họ đạo sau này.
- Cuộc lánh nạn: Những giáo dân may mắn sống sót đã phải tản mác vào vùng rừng núi sâu (vùng Xuyên Mộc ngày nay) để tránh sự truy lùng của phong trào Văn Thân, giữ vững ngọn lửa đức tin trong thầm lặng cho đến ngày tự do[6].
- Đặc điểm và truyền thống: Sự kiên trung và Hiệp nhất
Trải qua hàng thế kỷ, cộng đoàn giáo dân tại Long Tân (Họ Thôm) đã hình thành những nét đặc trưng riêng biệt:
- Đời sống đạo đức nghiêm cẩn: Tiếp nối truyền thống của cha ông, giáo dân nơi đây luôn giữ vững tinh thần hiếu học, siêng năng dự lễ và gìn giữ gia phong đạo đức trong gia đình.
- Sự chăm sóc của các Linh mục sở tại: Sau thời kỳ bách hại, các vị mục tử bổn quốc như Cha Trí và Cha Nhượng đã có công lớn trong việc quy tụ, giáo hóa và tái thiết họ đạo từ đống tro tàn, củng cố tình hiệp thông giữa hai họ Đất Đỏ và Thôm[7].
- Giá trị tôn giáo: Việc hy sinh của các vị tử đạo năm 1862 đã trở thành di sản tâm linh vô giá, là niềm tự hào và là động lực để các thế hệ giáo dân tiếp bước.
- Tình hình hiện nay: Kế thừa di sản
Sự phục hồi dân số: Sau cuộc bách hại năm 1862, số giáo dân giảm từ 2.300 xuống còn khoảng 1.200 người. Đến năm 1868, Cha Errard đưa 400 giáo dân trở lại Đất Đỏ và 200 người trở lại Thôm để tái thiết họ đạo.
Ngày nay, Giáo xứ Long Tân đã vươn mình trở thành một cộng đoàn năng động trong Giáo phận Bà Rịa. Giáo xứ tập trung vào việc giáo dục đức tin cho giới trẻ, duy trì các hội đoàn và các hoạt động bác ái xã hội.
[1] Khâm định Việt sử Thông giám Cương mục, Quyển XXXIII (Phần về địa danh “Lục Địa Thiết”).
[2] Tư liệu địa chí cổ vùng Phước Tuy (Ghi chép về loài hoa Nam Mai).
[3] Hồi ký Linh mục Gaspar de Santa Cruz (1550), Dòng Đaminh (Hành trình truyền giáo vùng Đông Ấn).
[4] Lược sử Họ đạo Đất Đỏ và Họ Thôm, Hồ sơ mục vụ của các đời Linh mục dòng Phanxicô
[5] Bút ký chứng nhân biến cố Canh Thân (1862), Tài liệu lưu trữ về các ngục giam tại Bà Rịa.
[6] Sử liệu về phong trào Văn Thân tại Nam Bộ (Giai đoạn 1862 – 1885).
[7] Sổ bộ Giáo vụ Giáo xứ Đất Đỏ và Long Tân qua các thời kỳ.
