Học thuyết Chính danh

Học thuyết về “Chính danh” (The Rectification of Names)

Ngôn ngữ là một trong những quan tâm hàng đầu của Khổng Tử, bởi lẽ nó gắn kết chặt chẽ với trật tự xã hội và đạo đức (social and moral order). Lý thuyết trọng yếu về ngôn ngữ của ông được biết đến với tên gọi “Chính danh” (Rectification of Names). Trong Thiên Tử Lộ (Quyển 13) của bộ Luận Ngữ (The Analects), khi được hỏi về biện pháp đầu tiên cần thực thi để cải thiện nền trị chính (administration), Khổng Tử đáp: “Tất yếu phải chính danh vậy” (It would certainly be to correct language) (159). Ông giải thích thêm về tính cấp thiết (imperative) của việc chính danh:

“Danh không chính thì ngôn chẳng thuận (language is incorrect), ngôn chẳng thuận thì việc chẳng thành. Việc chẳng thành thì lễ nhạc không hưng thịnh (rites and music will not flourish). Lễ nhạc không hưng thịnh thì hình phạt không trúng tiết (mutilations and lesser punishments will go astray). Hình phạt không trúng tiết thì dân không biết đặt tay chân vào đâu. Thế nên, người quân tử dùng danh tất phải nói ra được, đã nói ra tất phải làm cho bằng được. Người quân tử đối với lời nói của mình, tuyệt không thể tùy tiện” (159).

Đa số các nhà bình giải phân đoạn này không nhấn mạnh vào mối quan hệ giữa ngôn ngữ và thực tại (language and reality), mà tập trung vào mối quan hệ giữa ngôn ngữ và hành vi (language and action). Mỗi “danh” (tên gọi/vị thế) đều hàm chứa những hệ lụy về các mối quan hệ xã hội của trách nhiệm và bổn phận (responsibilities and duties). Luôn tồn tại một sự tương hợp giữa danh và thực (vị vua phải hành xử đúng như một “vị vua” nên làm, phận làm “tôi’ nên phải cư xử như bậc tôi tớ). Phân đoạn này chỉ ra một trong những tôn chỉ quan trọng nhất của Khổng Tử: đó là cá nhân phải tái điều chỉnh hành vi của mình theo đúng những kỳ vọng được đặt ra bởi “danh” của họ. Sự tất yếu của việc chính danh nằm ở giả định rằng: danh không chính không chỉ làm sai lệch các mối quan hệ nhân sinh, mà còn tác động trực tiếp lên hành động, dẫn đến sự hỗn loạn trật tự xã hội trong thực tại.

Sự tương đồng trong triết học Hy Lạp (The Greek parallel)

Giáo sư Guthrie giới hạn sự so sánh giữa Socrates và Khổng Tử vào duy nhất một điểm: “Chính danh” (Rectification of Names). Đây là học thuyết cho rằng các sự vật trên thực tế phải được làm cho phù hợp với những nội hàm gắn liền với danh xưng của chúng. Ông viết: “Đối với Socrates cũng như Khổng Tử, ngôn ngữ chuẩn xác — việc chính danh — là tiền đề (prerequisite) cho một lối sống đúng đắn và thậm chí là một chính quyền hiệu quả.”[1]

Sau đó, Guthrie củng cố sự so sánh này bằng cách trích dẫn từ tác phẩm Phaedo 115e, nơi Socrates nói: “Này Cebes thân mến, anh có thể chắc chắn rằng ngôn từ bất chính (inaccurate language) không chỉ tự thân nó là một sai lầm; mà nó còn cấy mầm cái ác vào trong linh hồn con người.”

Phân đoạn trong bộ Luận Ngữ trình bày học thuyết này có đoạn:

“Danh không chính thì ngôn không thuận (speech gets tied up in knots); ngôn không thuận thì việc chẳng thành (business comes to a standstill)… Người quân tử (superior man) coi trọng việc dùng danh sao cho thỏa đáng để nói ra, và khi đã nói ra thì phải thực hiện sao cho thỏa đáng.”[2]

Khổng Tử: Chính danh là nền tảng của Luân lý và Chính trị (Ethical-Political approach)

Đối với Khổng Tử, “Chính danh” không phải là một bài tập về logic hay ngữ nghĩa thuần túy, mà là một công cụ để khôi phục trật tự xã hội. Danh xưng (vua, tôi, cha, con) mang tính định chuẩn (normative), xác lập các nghĩa vụ đạo đức mà cá nhân phải tuân theo.

• Trọng tâm: Sự tương hợp giữa Hành vi và Danh vị.
• Mục tiêu: Ổn định cấu trúc xã hội (Social Hierarchy).

“Chính danh mang ý nghĩa là làm cho thực tại phù hợp với danh xưng… Trong tư tưởng Khổng giáo, ngôn ngữ không chỉ mô tả thế giới, nó kiến tạo nên trật tự đạo đức của thế giới đó.”[3]

Socrates: Chính danh là công cụ của Tri thức luận (Epistemological approach)

Ngược lại, Socrates (thông qua các bản đối thoại của Plato) sử dụng việc truy tìm ý nghĩa chính xác của từ ngữ (định nghĩa) để đạt tới Chân lý khách quan. Với ông, việc không thể định nghĩa chính xác một khái niệm (như Công lý, Thiện, Dũng cảm) đồng nghĩa với việc chúng ta không thực sự sở hữu tri thức về nó.

• Trọng tâm: Sự tương hợp giữa Ngôn ngữ và Bản chất (Essence/Eidos).
• Mục tiêu: Đạt tới tri thức đúng đắn để tránh sự lầm lạc của linh hồn.
• “Socrates theo đuổi các định nghĩa phổ quát vì ông tin rằng đó là con đường duy nhất để đạt được tri thức thực thụ (episteme), khác biệt hoàn toàn với niềm tin cảm tính (doxa).”[4]

Sự khác biệt cốt lõi: Hướng nội vs Hướng ngoại

Mặc dù cả hai đều coi “ngôn từ bất chính” là nguồn cơn của cái ác, Khổng Tử nhìn nhận nó như một sự suy đồi về trật tự trị an, còn Socrates nhìn nhận nó như một sự suy đồi về năng lực tư duy.

[1] W. K. C. Guthrie, The Sophists (Cambridge: Cambridge University Press), 1971, p. 276. [9] W. K. C. Guthrie, Socrates (Cambridge: Cambridge University Press), 1971. “Có lẽ người tiệm cận nhất với mục tiêu của Socrates trong việc tìm kiếm ý nghĩa của ngôn từ không phải là một người Hy Lạp… mà là Khổng Tử.” p. 16.

[2] Warren E. Steinkraus, ‘Socrates, Confucius, and the Rectification of Names’, Philosophy East and West, Vol. 30, No. 2 (Apr., 1980), pp. 261-264: 262.

[3] Nguồn: Hall, D. L., & Ames, R. T., Thinking Through Confucius, State University of New York Press, 1987, p. 268

[4] Guthrie, W. K. C., A History of Greek Philosophy: Volume 3, The Fifth-Century Enlightenment, Part 2, Socrates, Cambridge University Press, 1971, p. 110

Tham khảo:

1. Zheng Jie and Fang Jianjun, “Language and Consciousness: Brecht’s Language Strategy and Confucius’s “Rectification of Names”, The German Quarterly, Vol. 86, No. 1 (Winter 2013)
2. Steinkraus, W. E., ‘Socrates, Confucius, and the Rectification of Names’, Philosophy East and West, Vol. 30, No. 2, 1980, “Socrates tìm kiếm ý nghĩa để làm sáng tỏ tâm trí, Khổng Tử chỉnh sửa danh xưng để chấn hưng quốc gia.”