1. Giả thuyết Tài liệu là gì?
Giả thuyết Tài liệu (thường được gọi là giả thuyết JEDP) là một mô hình học thuật dùng để giải thích nguồn gốc và quá trình biên soạn của bộ Ngũ Thư (Pentateuch) — 5 cuốn sách đầu tiên của Kinh Thánh: Sáng Thế, Xuất Hành, Lê-vi, Dân Số và Đệ Nhị Luật.
Thay vì tin rằng ông Mô-sê là tác giả duy nhất viết toàn bộ bộ sách này trong một thời điểm (quan điểm truyền thống), các học giả hiện đại cho rằng Ngũ Thư là kết quả của việc tổng hợp và biên tập các tài liệu độc lập có niên đại khác nhau qua nhiều thế kỷ.
2. Sự hình thành và các tác giả chính
Dù có nhiều đóng góp từ các học giả trước đó (như Jean Astruc hay Karl Heinrich Graf), nhưng Julius Wellhausen (một học giả người Đức) là người đã hệ thống hóa và đưa giả thuyết này trở nên phổ biến nhất vào thế kỷ 19 (thường gọi là Hệ thống Graf-Wellhausen).
Bốn nguồn văn chính được xác định bao gồm:
Nguồn J (Jahwist – Gia-vê)
-
Niên đại: Khoảng thế kỷ X TCN (thời vua Sa-lô-môn và vương quốc miền Nam Giu-đa).
-
Đặc điểm: Tên gọi bắt nguồn từ việc tác giả dùng danh xưng Jahweh (Gia-vê) cho Thiên Chúa.
-
Văn phong: Kể chuyện sống động, mang tính tâm lý và nhân hình hóa Thiên Chúa (Chúa có những hành động như con người: nặn đất, đi dạo, trò chuyện trực tiếp).
Nguồn E (Elohist – Ê-lô-him)
-
Niên đại: Khoảng thế kỷ IX-VIII TCN (tại vương quốc miền Bắc Israel).
-
Đặc điểm: Gọi Thiên Chúa là Elohim.
-
Văn phong: Thiên Chúa siêu việt hơn, Ngài mặc khải qua giấc mơ, sứ thần hoặc tiếng phán từ trên cao. Sau khi vương quốc miền Bắc sụp đổ (722 TCN), nguồn E được mang về miền Nam và kết hợp với nguồn J tạo thành tài liệu JE.
Nguồn D (Deuteronomist – Đệ Nhị Luật)
-
Niên đại: Khoảng thế kỷ VII TCN (gắn liền với cuộc cải cách của vua Giô-si-gia vào năm 622 TCN).
-
Đặc điểm: Chiếm phần lớn sách Đệ Nhị Luật.
-
Văn phong: Hùng hồn, mang tính thuyết giáo và pháp lý. Nhấn mạnh việc thờ phượng duy nhất tại Đền thờ Giê-ru-sa-lem và mối liên hệ giữa việc tuân giữ Luật pháp với phúc lành/tai họa.
Nguồn P (Priestly – Tư tế)
-
Niên đại: Khoảng thế kỷ VI-V TCN (trong và sau thời kỳ Lưu đày tại Babylon).
-
Đặc điểm: Được viết bởi tầng lớp tư tế nhằm củng cố bản sắc tôn giáo khi không còn đền thờ.
-
Văn phong: Khô khan, chính xác, đầy rẫy các danh sách gia phả, số liệu, quy tắc nghi lễ và tế tự. Nguồn P nhấn mạnh đến sự thánh khiết và trật tự vũ trụ (như bài ca Sáng Thế 1).
3. Tại sao các học giả đưa ra giả thuyết này?
Các nhà nghiên cứu đã dựa trên ba bằng chứng thực nghiệm chính trong văn bản:
-
Dị bản (Doublets): Có hai câu chuyện cùng kể về một sự kiện nhưng chi tiết khác nhau (ví dụ: hai trình thuật sáng tạo thế giới ở chương 1 và chương 2; hai danh sách thú vật lên tàu Nô-ê).
-
Sự mâu thuẫn: Ví dụ về thời gian nước lụt kéo dài bao nhiêu ngày, hoặc tên nhạc phụ của ông Mô-sê (lúc gọi là Rê-u-ên, lúc gọi là Giê-trô).
-
Thay đổi phong cách: Sự chuyển biến đột ngột từ lối kể chuyện đầy cảm xúc sang những bảng liệt kê luật lệ khô khan chỉ trong một vài câu văn.
4. Vai trò của người Biên tập (Redactor – R)
Quá trình ghép nối các nguồn văn này không diễn ra ngẫu nhiên. Có các nhóm Biên tập viên (R) đã làm việc qua nhiều giai đoạn:
-
RJE: Ghép J và E lại.
-
RD: Ghép JE với D.
-
RP: Ghép toàn bộ với nguồn P để tạo nên bản văn cuối cùng vào thời ông É-ra (khoảng 450 TCN).
5. Những thách đố và đánh giá hiện đại
Ngày nay, dù Giả thuyết Tài liệu của Wellhausen vẫn là nền tảng, nhưng nó đã bị điều chỉnh đáng kể:
-
Nhiều học giả hiện đại nghi ngờ sự tồn tại của nguồn E độc lập.
-
Niên đại của các nguồn văn cũng được xem xét lại; nhiều người cho rằng các tài liệu này có thể muộn hơn so với dự đoán của Wellhausen.
-
Có những xu hướng mới như “Giả thuyết Bổ túc” (Supplementary Hypothesis) cho rằng Kinh Thánh lớn dần lên qua việc bổ sung các lớp văn bản mới vào một cốt lõi cũ, thay vì ghép các tài liệu hoàn chỉnh.
Kết luận
Giả thuyết Tài liệu giúp chúng ta hiểu rằng Kinh Thánh không rơi xuống từ trời như một cuốn sách hoàn chỉnh, mà là một tiến trình lịch sử thiêng liêng. Thiên Chúa đã linh hứng cho dân Ngài qua nhiều thời kỳ, dùng ngôn ngữ và văn hóa của mỗi thời đại để mặc khải chân lý cứu độ. Việc hiểu rõ các nguồn văn giúp người Kitô hữu nắm bắt được sự phong phú của thông điệp Lời Chúa một cách đa chiều và sâu sắc hơn.
Nguồn: Tóm tắt và dịch từ Wikipedia
